۱۴۰۵-۰۶-۱۷ 
۱۱:۰۸ 
اشتراک گذاری با تغییر نرخ سوم بنزین، بررسی آثار آن بر اقتصاد و بازارهای مالی اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ اما این تغییر چه تأثیری بر سبد خانوار، بودجۀ دولت و روند بازارها دارد و چگونه میتوان آثار مستقیم آن را از واکنشهای انتظاری بازار تفکیک کرد؟
دکتر اقبال نیا مدیرعامل سبدگردان آسمان در این پادکست ارتباط افزایش نرخ بنزین با تورم، نرخ ارز و بازار سهام را بررسی میکنند و به پرسشهای رایج دربارۀ تأثیر قیمت سوخت بر هزینههای حملونقل و سودآوری پالایشگاهها پاسخ میدهند.
در ادامه، مشروح این گفتوگوی تحلیلی را میخوانید:
چرا افزایش قیمت بنزین برای اقتصاد و بازارها اهمیت دارد؟
قیمت بنزین با هزینههای روزمرۀ خانوار، منابع بودجه و تصمیمهای سرمایهگذاری ارتباط دارد؛ بنابراین، بررسی آن به نگاهی فراتر از قیمت سوخت نیاز دارد.
«امروز میخواهیم دربارۀ موضوعی صحبت کنیم که سالهاست به یکی از حساسترین بحثهای اقتصادی کشور تبدیل شده است. موضوع افزایش قیمت بنزین و اثری که بر بازارها و اقتصاد کشور میگذارد. امروز راجع به این مباحث صحبت خواهیم کرد: چرا موضوع بنزین در ایران اینقدر حساس است؟ اثر افزایش قیمت بنزین بر تورم و سبد خانوار به چه شکل است؟ افزایش قیمت بنزین چه اثری بر کسری بودجۀ دولت میگذارد؟ واکنش بازار سهام به بنزین چگونه خواهد بود؟ همچنین اثر این موضوع بر نرخ ارز و انتظارات تورمی.»
چرا بنزین در اقتصاد ایران نقش مهم و کلیدی دارد؟
برای شناخت جایگاه بنزین در اقتصاد ایران، باید ساختار یارانهای سوخت و شیوۀ تغییر قیمت آن را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
«هر بار که موضوع اثر افزایش قیمت بنزین مطرح شده است، موجی از واکنشها را در بازارها، در خیابان و در سبد خانوار شاهد بودهایم. بیایید با هم ببینیم چرا بنزین اینقدر در اقتصاد ایران نقش مهم و کلیدی دارد؟
ایران یکی از کشورهایی است که سالهای زیادی بنزین را با یارانۀ سنگین عرضه کرده است. همین یارانه باعث شده است که قیمت بنزین در ایران فاصلۀ زیادی با قیمتهای جهانی و حتی قیمت بنزین در کشورهای همسایه داشته باشد. این فاصلۀ قیمتی دو اثر مهم دارد:
ازیکطرف، مصرف بنزین را در کشور بالا نگه داشته است؛ چون سوخت ارزان بوده، در کنار آن باعث قاچاق هم شده است. از طرف دیگر، هر بار که دولت تصمیم به اصلاح قیمت میگیرد، شوک قیمتی بزرگی به اقتصاد وارد میشود. برخلاف کشورهایی که قیمت بنزین بهتدریج و با نوسانات کوچک تغییر میکند، در ایران معمولاً افزایش قیمت بهصورت ناگهانی و پلکانی اتفاق میافتد.»
افزایش قیمت بنزین چه اثری بر تورم و سبد خانوار دارد؟
تفکیک هزینههای مستقیم سوخت از آثار انتظاری آن، به ارزیابی دقیقتر تغییرات سبد خانوار کمک میکند.
«اما اثر افزایش قیمت بنزین بر تورم و سبد خانوار ایرانی به چه شکل است؟ ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که عمدۀ حملونقل جادهای کالا در کشور، یعنی آنچه توسط کامیونها جابهجا میشود، سوخت مصرفیاش گازوئیل است و نه بنزین. پس افزایش قیمت بنزین به طور مستقیم تأثیری بر هزینههای حمل کالا در ابعاد بزرگ نمیگذارد. اثر بیشتر از دو مسیر دیگر اتفاق میافتد.
اول، هزینۀ مستقیم است؛ یعنی آن سوختی که خانوار در خودروهای شخصی استفاده میکند یا در تاکسیها بابت رفتوآمدهای روزمرۀ مردم استفاده میشود.
دوم و شاید مهمتر، اثر روانی و انتظاری است. یعنی خبر افزایش قیمت بنزین، صرفنظر از ارتباط مستقیم اقتصادیاش، میتواند انتظارات تورمی را در جامعه بالا ببرد و باعث شود که فروشندهها و تولیدکنندهها، ولو بدون افزایش واقعی هزینه، قیمتهای بالاتری را از مصرفکنندهها و مردم مطالبه کنند.»
افزایش قیمت بنزین چه ارتباطی با کسری بودجۀ دولت دارد؟
در بررسی آثار بودجهای تغییر قیمت بنزین، میزان درآمد حاصل و نحوۀ تخصیص آن، در کنار ساختار یارانۀ انرژی اهمیت دارد.
«اما اثر افزایش قیمت بنزین بر کسری بودجۀ دولت. نکتۀ کلیدیای که در بحثهای عمومی کمتر به آن پرداخته میشود، ارتباط این موضوع با بودجۀ دولت است. دولت طی این سالها بخش بزرگی از بنزین مصرفی کشور را با قیمتهای پایینتر از قیمت تمامشده در اختیار مردم قرار داده است و این فاصلۀ قیمتی همان چیزی است که بهعنوان یارانۀ پنهان انرژی شناخته میشود.
وقتی قیمت بنزین افزایش پیدا میکند، میزان این یارانۀ پرداختی دولت کاهش پیدا میکند و این به معنای آن است که دولت منابع کمتری را صرف جبران این فاصلۀ قیمتی میکند. میتواند بخشی از فشار را از روی کسری بودجۀ دولت بردارد. به همین دلیل، معمولاً بحث افزایش قیمت بنزین در ایران همزمان میشود با بحثهای بودجهای و تلاش دولت برای کاهش کسری بودجه.
شاید یکی از دلایلی که اصلاً دولت در این مقطع به سراغ افزایش قیمت بنزین هم رفته، بهخاطر شرایط سخت اقتصادی و کسری بودجهای است که دولت داشته و سعی کرده است از این مسیر مقداری این فشار را کم کند.»
واکنش بازار سهام و شرکتهای پالایشی به افزایش قیمت بنزین چگونه خواهد بود؟
تحلیل واکنش بورس نیازمند تفکیک دو موضوع است: اثر تغییر قیمت بر سودآوری شرکتها و اثر آن بر تصمیمهای سرمایهگذاران.
«اما واکنش بازار سهام به موضوع خبر افزایش قیمت بنزین چگونه خواهد بود؟ واکنش بازار معمولاً یک واکنش چندلایه است.
ابتدا به سراغ یک تصور رایج و اشتباه برویم. افزایش قیمت بنزین در داخل، تأثیر مستقیمی بر حاشیۀ سود شرکتهای پالایشی ندارد. دلیل آن این است که شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، بنزین تولیدی پالایشگاهها را با قیمت جهانی از آنها خریداری میکند، نه به قیمتی که به مصرفکنندۀ نهایی فروخته میشود. پس افزایش قیمت بنزین در جایگاههای سوخت، تأثیر مستقیمی بر گزارش مالی پالایشگاهها ندارد.
بااینحال، بازار سرمایه از مسیرهای دیگری تحتتأثیر قرار میگیرد. نگرانی از تورم عمومی و کاهش قدرت خرید که بهتبع افزایش قیمت بنزین اتفاق میافتد، سرمایهگذاریها را به سمت داراییهای امنتر در برابر تورم حرکت میدهد. داراییهایی مثل طلا (صندوق طلا)، ارز یا حتی خود بورس سهام. اینها بهعنوان یک دارایی نسبتاً محافظ در برابر کاهش ارزش پول ملی شناخته میشوند.»
درخواست مشاوره رایگان سرمایهگذاری
فیلد های "*" اجباری هستند
افزایش قیمت بنزین چگونه بر نرخ ارز و انتظارات تورمی اثر میگذارد؟
برای ارزیابی واکنش بازار ارز، باید میان تغییرات واقعی اقتصادی و برداشت فعالان بازار از پیامدهای آینده تمایز گذاشت.
«اثر افزایش قیمت بنزین بر نرخ ارز و انتظارات تورمی: ارتباط این موضوع با بحث ارز به این صورت است که اقتصاد ایران بهخاطر ساختار خاصی که دارد و نقش پررنگ انتظارات تورمی، هر خبر مرتبط با افزایش قیمتهای دولتی، از جمله بنزین، میتواند بهسرعت بر نرخ دلار در بازار غیررسمی اثر بگذارد؛ حتی قبل از اینکه اثر واقعی اقتصادی آن بروز پیدا کند.
این یعنی بخشی از واکنش بازار انتظاری و روانی است، نه صرفاً واکنش به یک تغییر واقعی در عرضه و تقاضا؛ بنابراین، این انتظارات تورمی ناشی از افزایش قیمت بنزین میتواند افزایش نرخ ارز را هم تشدید کند.»
چگونه میتوان میان اصلاح قیمت بنزین و مدیریت آثار اقتصادی آن تعادل برقرار کرد؟
جمعبندی این بحث، نیازمند توجه همزمان به شیوۀ اجرای تغییر قیمت، وضعیت خانوارها و آثار بودجهای آن است.
«اگر بخواهیم مطالب را خیلی خلاصه جمعبندی کنیم، این است که افزایش قیمت بنزین بهخاطر ساختار یارانهای انرژی، اثری فراتر از یک تغییر قیمت ساده دارد. هرچند برخلاف تصور رایج، این اثر لزوماً از مسیر هزینۀ حملونقل جادهای کالا که با سوخت گازوئیل انجام میشود یا حاشیۀ سود پالایشگاهها برابر نیست، اثر اصلی آن را باید در کاهش قدرت خرید مستقیم خانوارها، انتظارات تورمی و از همه مهمتر، کاهش بار یارانهای بر بودجۀ دولت جستوجو کرد.
اکنون سؤال اصلی این است که چگونه میتوان بین اصلاح تدریجی قیمتها که فشار کمتری به اقتصاد وارد میکند و نگرانی از واکنشهای اجتماعی و تورمی ناشی از افزایش ناگهانی قیمت بنزین تعادل برقرار کرد؟»
